Hüquqi İslahatlara Yardım Mərkəzi - Azərbaycan Respublikasının Vergilər Naziri Cənab M.Cabbarova
  
Bələdçi
Security System 1.8.6 © 2006-2008 by BS-Fusion Deutschland
LAYİHƏ

MÜNSİFLƏR MƏHKƏMƏSİ HAQQINDA AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QANUNU
POLİQLOT

``POLİQLOT``UN SƏHİFƏSİ

Azərbaycan Respublikasının Vergilər Naziri Cənab M.Cabbarova
Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin təkminləşdirilməsinə dair

Təkliflər

Hörmətli Mikayıl müəllim,

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 15-ci maddəsinin II hissəsinə müvafiq olaraq Azərbaycan Dövləti bazar münasibətləri əsasında iqtisadiyyatın inkişafına şərait yaradır, azad sahibkarlığa təminat verir, iqtisadi inhisarlığa və haqsız rəqabətə yol vermir. Konstitusiyanın 73-cü maddəsinin II hissəsində təsbit olunmuşdur ki, qanunla müəyyən edilmiş vergiləri və başqa ödənişlərin tam həcmdə və vaxtında ödəmək hər kəsin borcudur, yəni vergi ödəmək hər kəsin konstitusion vəzifəsindən irəli gəlir. Eyni zamanda qeyd edilməlidir ki, vergi ödəmək vəzifəsində cəmiyyətin ümumi maraqları əks olunub. Dövlət təkcə vergi ödəyicilərinin deyil, həm də cəmiyyətin digər üzvlərinin hüquqlarını və qanuni maraqlarını müdafiə etmək məqsədi ilə vergi münasibətlərinin tənzimlənməsi üzrə tədbirlər görmək hüququna malikdir və belə tədbirləri həyata keçirməlidir. Həmçinin qeyd edilməsi zəruridir ki, dövlət büdcəsinə köçürülməli olan pul məbləği vergi ödəyicisinin öz şəxsi mülkiyyətində olsa da, O, bu pul məbləği üzərində istədiyi kimi sərəncam vermək hüququna malik deyil və bu pulu mütəmadi olaraq dövlətə köçürməlidir. Əks halda digər şəxslərin, habelə dövlətin hüquqları və qanunla qorunan maraqları pozulmuş olar.

Odur ki, dövlət büdcəsinin dolmasının təmin edilməsi və vergi ödəyiciləri tərəfindən vergilərin ödənilməsinə dair özlərinin konstitusion öhdəliklərini vaxtında yerinə yetirmələri üçün dövlət sahibkarlarda güclü stimul yaratmalıdır.

Nəzərə alınmalıdır ki, vergi ödəmək konstitusiya vəzifəsi şəxsi-hüquqi deyil, ümumi hüquqi xarakter daşıyır. Dövlət büdcəsinin formalaşması mənbələri sırasında vergilərin xüsusi yeri və çəkisi vardır. Sözsüz ki, vergi münasibətlərini tənzimləmək yolu ilə dövlət özünün məqsəd və vəzifələrinin həyata keçirilməsini təmin edir.

Qeyd edilməsi zəruridir ki, büdcə sistemi ilə vergilər arasındakı mövcud əlaqələrin həcmi və möhkəmliyi dövlət və sosial proseslərin inkişafına göstərdiyi təsirlə sıx bağlıdır. Dövlət məhz maliyyə resusları (o cümlədən vergi yığımları) hesabına iqtisadi-sosial və sair sahələrdəki fiziksiyalarının maliyyələşdirilməsi imkanına malik olur.

Vergi Məcəlləsinin 11-ci maddəsinə əsasən vergi dövlətin fəaliyyətinin maliyyə təminatı ilə vergi ödəyicilərinin mülkiyyətində olan pul vəsaitlərinin özgəninkiləşdirilməsi şəklində dövlət büdcəsinə və yerli büdcələrə köçürülən məcburi, fərdi və əvəzsiz ödənişdir.

Beləliklə fiziki və hüquqi şəxslər tərəfindən ödənişin məcburiliyi, onun fərdliliyi və əvəzsizliyi vergiləri digər icbari ödənişlərdən fərqləndirən əsas əlamətdir. Ona görə də vergi ödəyiciləri tərəfindən qanunla müəyyən edilmiş qaydada vergilərin ödənilməsi ilə bağlı vəzifələrin yerinə yetirilməməsi onların məsuliyyətə cəlb olunmasına əsas yaradır. Bir sözlə dövlətin yuxarıda göstərilən maraqlarının qorunması və dövlətin məqsədlərinə nail olunması üçün vergi münasibətlərinin xüsusi tənzimlənməsi zəruridir. Lakin bu zərurilik vergi ödəyicilərinin hüquqları və mənafeləri baxımından ədalətlilik tələblərinə də cavab verməlidir.

Qanunverici vergi münasibətlərini tənzimləyərkən bu münasibətləri tənzimləyən hüquq normalarının müəyyənliyinə, aydınlığına və dəqiqliyinə, onun ikimənalılığa yolverilməməzliyi nöqteyi nəzərdən tərtib olunmasına xüsusi önəm verməlidir.

Nəzərə alınmalıdır ki, hüquq normasının müəyyənliyi, aydınlığı, ikimənalılığının olmaması ümumi-hüquqi cəhətdən hamının qanun və məhkəmə qarşısında bərabərliyinə dair Konstitusiya prinsipindən də irəli gəlir. Belə bərabərlik hüquq tətbiqedicilər tərəfindən yalnız normanın eyni cür şərhi və anlaşması şərti ilə təmin edlə bilər. Hüquq normasının məzmununun qeyri-müəyyənliyi isə əksinə hüquq-tətbiqi prosesində onun qeyri-məhdud anlaşılmasına şərait yaradır. Qaçılmaz olaraq özbaşınalığa, hamının qanuni və məhkəmə qarşısında bərabərliyi, eləcə də qanunun aliliyi prinsiplərinin pozulmasına, hüquq tətbiqedicinin subyektiv mülahizələrinə, xüsusən də vergi orqanının vəzifəli şəxsinin subyektiv mülahizəsinə gətirib çıxarır.

Hörmətli Mikayıl müəllim,

Sözsüz ki, vergi intizamının möhkəmləşdirilməsi üçün vergi mədəniyyətinin formalaşdırılması da mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Hesab edirik ki, vergi ödəyicilərində vergi mədəniyyətinin formalaşdırılması üçün qanunvericilikdə vergilərin müəyyən edilməsinin əsasları müəyyən edilərkən vergilərin iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmasının, vergi sisteminin sahibkarlıq fəaliyyətinin təşviq etməsinin, vergi qanunvericiliyinin aydın və anlaşılan olmasının təmin olunmasının, vergi ödəyicilərinin məsuliyyətə cəlb olunmasında ədalətliliyin təmin olunmasının xüsusi rolu vardır. Lakin qeyd etməyi zəruri hesab edirik ki, yuxarıda göstərdiyimiz prinsiplər Vergi Məcəlləsinin 3-cü maddəsində təsbit olunsa da Məcəllədə bu tələblərə tam riayət edilməmişdir.

Məsələn: cari vergi ödəmələrini ehtiva edən VM-nin 151-ci maddəsində mənfəət vergisi üzrə cari vergilərin müəyyən edilməsi iqtisadi cəhətdən əsaslı vergi hesab edilə bilməz.

Hesab edirik ki, cari mənfəət vergisi, eləcə də bu vergilərin ödənilmədiyi təqdirdə tətbiq edilən maliyyə sanksiyası iqtisadi əsası olmayan vergidir.

Məcəllədə məzmunu-anlaşılmayan müddəaya misal olaraq 175.1.3-cü maddənin məzmununu göstərmək olar bu maddənin məzmunu dəyişikliyə məruz qaldıqdan sonra məzmun aydınlığını, dəqiqliyini itirmişdir ki, bu da praktiki təcrübədə subyektiv mülahizələrə əsas yaradır.

Belə ki, 19 iyun 2009-cu il tarixli qanunla maddənin məzmununda olan “ödənilərkən” sözü “ödənilən gündən gec olmayaraq” sözü ilə əvəz edildikdən sonra Məcəllənin 175.1.3-cü maddəsinin 2-ci cümləsi aşağıdakı kimi olmuşdur.

“Vergi ödəyicisinə verilmiş elektron vergi-hesab fakturası üzrə alınmış malların (iş və xidmətlərin) dəyəri ödənilən gündən gec olmayaraq, ƏDV-nin məbləği bu Məcəllə ilə və müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilmiş qaydada ödənilməlidir.”

Bu məzmuna istinad edən vergi orqanı iş və xidmətlərin dəyəri ödənilən gündən bir və ya bir neçə gün sonra ödənilən ƏDV-məbləğini vaxtında ödənilməyən hesab edir və Məcəllənin 58-ci maddəsinə istinadən ƏDV məbləğinin 50% miqdarında maliyyə sanksiyası tətbiq edir. Praktiki təcrübədə vergi orqanı bunu “sürüşmə” adlandırır.

Nəzərə alınmalıdır ki, maddənin məzmununda göstərilən müvafiq icra hakimiyyəti orqanının səlahiyyətlərini Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti yerinə yetirir və ƏDV-nin ödənilməsi qaydaları ilə bağlı 30 dekabr 2007-ci il tarixdə Azərbaycan Respublikasının NK-ti tərəfindən 219 nömrəli qərar qəbul olunmuşdur. Sözügedən bu qərarla ƏDV-nin ödənilməsi qaydaları və müddətləri tənzimlənmişdir.

Hesab edirik ki, bu maddənin məzmununa yenidən baxılması zəruridir.

Eyni zamanda qeyd etməyi zəruri hesab edirik ki, Məcəllənin 38.2-ci maddəsinin məzmununda da qeyri-müəyyənliyin aradan qaldırılması üçün dəqiqləşməyə zərurət vardır.

Belə ki, maddənin məzmununda göstərilən “30 gün” və “90 günə qədər” sözlərindən sonra iş günü və ya təqvim günü sözləri yazılmadığından praktik təcrübədə məsələ ilə əlaqədar ziddiyətlər yaranır. Belə ki, vergi orqanı bu müddətləri iş günü ilə, vergi ödəyiciləri isə təqvim günü ilə hesablayır. Hesab edirik ki, fikir ayrılığının aradan qaldırılması üçün qanunvericilik qaydasında bu müddətlərin təqvim və ya iş günü ilə müəyyən edilməsi dəqiqləşdirilməlidir.

Yuxarıda göstərilənlərlə yanaşı qeyd etməyi zəruri hesab edirik ki, Vergi Məcəlləsinin tələbinə görə vergi sistemi sahibkarlığı təşviq etməlidir. Lakin Məcəllədə ehtiva olunan bəzi müddəalar nəinki sahibkarlığı təşviq edir, hətta sahibkarların tənəzzülə uğramasına şərait yaradır. Vergilərin azaldılmasına və digər vergi hüquq pozmalarına görə maliyyə sanksiyalarını ehtiva edən Məcəllənin 58-ci maddəsində nəzərdə tutulan maliyyə sanksiyasının həddindən artıq yüksək məbləğlərdə müəyyən olunması buna misal ola bilər. Hesab edirik ki, Vergi Məcəlləsində əks olunmuş maliyyə (mahiyyətcə cərimə) sanksiyaları hüququn ümumi prinsiplərindən çıxış edərək tarazlıq prinsipinə cavab verməlidir.

Vergi orqanları tərəfindən tarazlaşdırılmamış maliyyə sanksiyalarının tətbiqi sahibkarları yalnız gəlirdən deyil, həm də digər əmlakdan məhrum edə bilər ki, bu da sahibkarların digər şəxslər qarşısında götürülmüş öhdəliklərinin yerinə yetirilməsinə və ümumiyyətlə, onların sonrakı fəaliyyəti üçün real təhlükə yarada, hətta bu fəaliyyətin xitamına də səbəb ola bilər.

Diqqətə çatdırmağı zəruri hesab edirik ki, mövcud vergi qanunvericiliyində həddən artıq yüksək sanksiyalarının mövcudluğuna ədalətlilik tələbləri baxımından hüquqi mövqeyini ifadə edən Azərbaycan Respublikasının Konsatitusiya Məhkəməsi “Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin 49.3 və 49.6-cı maddələrinin şərh edilməsi haqqında” 06.08.2002-ci il tarixli qərarında göstərmişir ki, “Vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə tarazlaşdırılmamış böyük məbləğdə sanksiyaların müəyyən edilməsi vergi intizamını artırmır, əksinə sahibkarların normal fəaliyyətinə imkan vermir, yalnız kölgə iqtisadiyyatının yaranmasına səbəb olur.”

Yuxarıda göstərilənlərlə yanaşı qeyd etməyi zəruri hesab edirik ki, Vergi qanunvericiliyi ilə qanunvericinin hüquq pozuntusu kimi qəbul etdiyi əməllərin xarakteri, cəzalandırılan və cəzalandırılmayan əməllərin arasındakı sərhəd də dəqiq müəyyən edilməlidir ki, bu məsələ hər hansı hüquq tətbiqedicinin subyektiv mülahizəsinə, o cümlədən vergi orqanı vəzifəli şəxsinin mülahizəsinə buraxılmasın. Nəzərə alınmalıdır ki, vergi pozuntuları tərkiblərinin qeyri-müəyyənliyi hüquq məsuliyyətinin əsas prinsipi olan qanunçuluq prinsipinə ziddir.

Hörmətli Mikayıl müəllim,

Ümid edirik ki, təkliflərimizin diqqətə alınması üçün aidiyyatı şəxslərə müvafiq tapşırıqlar verəcəksiniz.

Əvvəlcədən minnətdarlığımızı bildiririk.

Hörmətlə

Mərkəzin sədri: Natiq Abdullayev





Azərbaycan Arbitraj və Mediasiya Mərkəzi




Hüquqi İnnovasiya və İnkişaf Mərkəzi





Hüquq Təlim-Tədris Mərkəzi